(تحلیل و تدبر در سوره مکی غاشیه، صفحه ۵۹۲ قرآن کریم)
بخش اول: کلیات سوره و تعریف غاشیه
سوره قاشیه یک سوره مکی است که محور اصلی آن بحث معاد و تبیین حال و روز انسانها در آن روز است.
- فضیلت تلاوت: پیامبر (ص) فرمودند: هر کس این سوره را تلاوت کند، خداوند حسابش را در قیامت آسان میگیرد.
- حل أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ: آیا داستان غاشیه به تو رسیده است؟
- غاشیه (پوشاننده): یکی از نامهای قیامت است، زیرا حوادث وحشتناک آن روز، تمام هستی (انسان، حیوان، جماد) را زیر پوشش خود قرار میدهد و همه چیز دچار دگرگونی میشود.
- پرسش (حل): این پرسش حاکی از انتظار است که آیا با شنیدن عظمت این حادثه، انسان نیز تغییری در خود ایجاد کرده است؟
بخش دوم: تقابل دو گروه در قیامت (آیات ۲ تا ۱۶)
در روز قیامت، انسانها به دو گروه اصلی تقسیم میشوند که در چهره، عمل و پاداش کاملاً متقابل هستند:
۱. گروه خاشع (اهل شقاوت)
| وضعیت در قیامت | ریشه عمل در دنیا | کیفر در آخرت |
| وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ | چهرههایی که آن روز فرو افتاده و ذلتبار هستند (ترس از عذاب). | عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ: کسانی که عملکننده و رنجور هستند (تلاش زیاد کردهاند، اما عملشان فقط خستگی و رنج برایشان داشته و به نتیجه نرسیده است). |
| تَصْلَىٰ نَارًا حَامِيَةً: وارد آتشی میشوند که داغ و سوزان است. | تُسْقَىٰ مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ: از چشمهای سوزان و جوشان به آنها نوشانده میشود. | لَّيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِن ضَرِيعٍ: خوردنی برایشان نیست مگر از ضَرِیع (خار خشکیده، سمی و بدبو). |
| لَّا يُسْمِنُ وَ لَا يُغْنِي مِن جُوعٍ: نه چاق میکند و نه از گرسنگی فایدهای دارد (نتیجه آنکه کارشان در دنیا فاقد مغز و فایده اخروی بوده است). |
۲. گروه نائمه (اهل سعادت)
| وضعیت در قیامت | ریشه عمل در دنیا | پاداش در آخرت |
| وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاعِمَةٌ | چهرههایی که آن روز غرق نعمت، شاداب و باطراوت هستند. | لِّسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ: برای سعی و تلاششان (عمل هدفمند و نتیجهبخش برای آخرت) راضی هستند. |
| فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ: در بهشتی عالی (از لحاظ مکان و منزلت) قرار دارند. | لَّا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً: در آنجا هیچ سخن لغوی نمیشنوند (و طبیعتاً نمیبینند). | فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ: در آنجا چشمههایی جاری است. |
| فِيهَا سُرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ: تختهایی بلندمرتبه برای جایگاهشان است (نشان از اهمیت مقام و نه فقط خوراک). | وَ أَكْوَابٌ مَّوْضُوعَةٌ: و قدحهای زیبا (برای جسم). وَ نَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ: و پشتیهای ردیف شده. وَ زَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ: و فرشهای زربافته گسترده. |
بخش سوم: دعوت به تفکر و اثبات ربوبیت (آیات ۱۷ تا ۲۰)
برای ایجاد انگیزه درست و تشویق به انتخاب مسیر نائمهها، خداوند انسان را به تفکر در آفرینشهای دقیق خود دعوت میکند.
- أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ: آیا به شتر نگاه نمیکنند که چگونه خلق شده است؟ (توجه به ابزار زندگی و نحوه طراحی دقیق آن – کمخرج بودن، مقاومت بالا، رام بودن).
- وَ إِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ: و به سوی آسمان که چگونه برافراشته شده است؟ (توجه به عظمت کیهانی و استحکام آن).
- وَ إِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ: و به سمت کوهها که چگونه نصب (محکم و ثابت) شدهاند؟ (نقش کوهها در استحکام زمین، ذخیره آب و پناهگاه).
- وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ: و به سمت زمین که چگونه صاف و مسطح شده است؟ (امکانپذیر شدن کشاورزی و حیات).
پیام تفکر: کسی که این همه مهندسی و مدیریت موشکافانه را در خلقت طبیعت (پیش رو، بالای سر، زیر پا و ابزار زندگی) به کار برده، قطعاً طرحی مدبرانه برای زندگی انسان نیز دارد. اگر در مسیر اشتباهی هستی (عاملة ناصبه)، به طرح طراح حرفهای (خدا) بازگرد.
بخش چهارم: وظیفه پیامبر و عذاب گریزناپذیر (آیات ۲۱ تا ۲۶)
پس از این استدلالها، تکلیف پیامبر (ص) و سرنوشت رویگردانان مشخص میشود:
- فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ: پس ای پیامبر تذکر بده، تو فقط تذکردهنده هستی.
- لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ: تو هرگز مسلط و اجبارکننده بر آنها نیستی (زیرا ایمان اجباری بیارزش است).
- إِلَّا مَن تَوَلَّىٰ وَ كَفَرَ: لیکن کسی که رویگردانی کند و کفر بورزد (در برابر این مهندسی عظیم و ربوبیت کامل).
- فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَكْبَرَ: پس خداوند او را به عذاب بزرگتر کیفر خواهد داد. (عذابی عظیمتر از آنچه در دنیا به تأخیر افتاده است).
- إِنَّ إِلَيْنَا إِيَابَهُمْ: قطعاً بازگشت آنها به سوی ماست.
- ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا حِسَابَهُمْ: سپس مسلماً بر عهده ماست که حساب آنها را تسویه کنیم. (دلگرمی به پیامبر و تهدید قطعی به کافران که حسابرسی نهایی با خداست).
