(تحلیل و تدبر در سوره مکی بروج، صفحه ۵۹۰ قرآن کریم)
بخش اول: کلیات سوره و فضای نزول
سوره بروج جزو سورههای مکی است و تقریباً در ابتدای دعوت پیامبر (ص) نازل شد، زمانی که اصحاب و یاران در سختی، رنج، فشار، و شکنجههای روحی و جسمی از سمت دشمنان بودند و مقاومت میکردند.
- اشاره تاریخی (اصحاب اخدود): این سوره به اصحاب اخدود (اُخدود به معنی خندق) اشاره میکند. اینان کسانی بودند که خندقهای بزرگی کنده، در داخل آنها آتش عظیمی روشن کرده و مؤمنان را تهدید به سوزاندن در آن آتش میکردند تا از ایمانشان برگردند. این واقعه نماد شکنجههای بیرحمانه کافران بر مؤمنان مقاوم است.
- فضیلت تلاوت: پیامبر (ص) فرمودند: هر کس این سوره را بخواند، خداوند به تعداد تمام کسانی که در نماز جمعه اجتماع میکنند و تمام کسانی که در روز عرفه در عرفات جمع میشوند، ۱۰ حسنه به او میدهد و تلاوت آن انسان را از ترسها و شداید رهایی میبخشد. (احتمالاً اشاره به آیات ۳ و ۴ سوره: وَ شَاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ).
بخش دوم: سوگندها و قصاص اصحاب اخدود (آیات ۱ تا ۹)
آیات با سوگندهای مقتدرانه آغاز شده و فوراً به مجازات ستمگران میپردازد:
- سوگندها:
- وَ السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ: قسم به آسمان که صاحب برجهایی (مناطق مرتفع و بلند کیهانی) است.
- وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ: و قسم به آن روز وعده داده شده (منظور روز قیامت).
- وَ شَاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ: و قسم به شاهد و مشهود. (شاهد میتواند خداوند باشد و مشهود مومنانی که در گودالها کشته شدند، یا روز جمعه/عرفه).
- جواب قسم:
- قُتِلَ أَصْحَابُ الْأُخْدُودِ: مرگ بر صاحبان گودال! (لعنت بر آنها باد).
- النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ: همان گودالی که آتش صاحب هیزم و شعلههای عظیم داشت.
- صحنه جنایت:
- إِذْ هُمْ عَلَيْهَا قُعُودٌ: در آن هنگام، آنها (اصحاب اخدود) بر لب آن گودال یا آتش نشسته بودند.
- وَ هُمْ عَلَىٰ مَا يَفْعَلُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ شُهُودٌ: و در حالی که خودشان شاهد بودند بر آنچه که نسبت به مؤمنین انجام میدادند (سوزاندن زنده زنده آنها).
جرم مؤمنان چه بود؟
- وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَن يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ: و انتقام نگرفتند از آنها، مگر اینکه ایمان آورده بودند به خداوند شکستناپذیرِ ستوده شده. (تنها جرم مؤمنان، ایمان بود).
- الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ۚ وَ اللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ: خداوندی که تمام مالکیت آسمانها و زمین مال اوست و او نسبت به همه چیز شاهد (ناظر و شکیبا) است.
نکته تدبری: پایداری بر ایمان تاوان دارد، و کافر همیشه منطقش تهدید و انتقام است، اما حکومت واقعی از آن خداوند است.
بخش سوم: تعمیم تهدید و پاداش نهایی (آیات ۱۰ تا ۱۳)
خداوند حادثه اخدود را تعمیم داده و هر فتنهگری را تهدید میکند، سپس مؤمنان را به پاداش عظیم بشارت میدهد.
| اقدام کافران | برخورد خداوند | پاداش مؤمنان |
| إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ | ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا (سپس توبه هم نکردند) | إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ |
| (به قصد بازگرداندن مؤمنان از ایمان، آنها را شکنجه میدهند. فتن یعنی سوزاندن برای خالصسازی، اینجا یعنی شکنجه). | فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَ لَهُمْ عَذَابُ الْحَرِيقِ | لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ |
| تعمیم ماجرا: هر کس هزینه ایمان را بالا ببرد (مانند تحریم، بایکوت یا شکنجه) تا مؤمن از ایستادگی پشیمان شود، شامل این تهدید است. | تهدید قاطع: هم عذاب جهنم، هم عذاب حریق (آتشسوزی ویژه). (خداوند درب توبه را باز گذاشته، اما فتنهگران نپذیرفتند.) | ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (این همان رستگاری خیلی بزرگ است). |
نکته تعمیم: در دفاع از مظلوم و در بحث ایمان، تفاوتی بین زن و مرد نیست (المؤمنین و المؤمنات).
بخش چهارم: قدرت و غلبه الهی (آیات ۱۲ تا ۱۶)
خداوند برای اطمینان مؤمنان و تهدید ستمگران، به توصیف ذات مقدس خویش میپردازد و قدرتش را با مثالهایی از تاریخ تأیید میکند:
- اخذ شدید پروردگار:
- إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ: مسلماً گرفتن قهرآمیز (اخذ شدید) پروردگارت بسیار سخت است. (تأکید قاطع بر قدرت خدا).
- قدرت بازآفرینی:
- إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعِيدُ: قطعاً اوست که آفرینش را آغاز کرده (یُبدِئُ) و بازگرداندن (یُعِیدُ) نیز به دست خود اوست. (کسی نمیتواند جلوی قدرت او را بگیرد).
- غفران و محبت:
- وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ: و اوست بسیار آمرزنده و بسیار دوستدار (مؤمنان). (این آیه راه بازگشت را بر گناهکاران و کسانی که ممکن است بر اثر فشار کافران کمی لغزیده باشند، باز میکند).
- اقتدار مطلق:
- ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ: صاحب آن عرش مجد و عظمت (قدرت مطلقه).
- فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ: هر کاری که بخواهد، میتواند انجام دهد (فعّالٌ لِّمَا یُرید: بسیار کار کننده است).
شواهد تاریخی بر قدرت الهی
- هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ: آیا داستان لشکریان فرعون و ثمود به تو نرسیده است؟ (نمونه قدیم و جدید قدرت، تکنولوژی و کثرت که نتوانستند در مقابل خداوند دوام بیاورند).
- بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ: بلکه کسانی که کافر شدند، پیوسته گرفتار تکذیب و انکار حق هستند.
- وَ اللَّهُ مِن وَرَائِهِم مُّحِيطٌ: و آنها باید بدانند که خداوند از هر جهت (من وَرَائِهِم) به آنها احاطه دارد و در قبضه قدرت او هستند (فرار از چنگال عدالت الهی ممکن نیست).
بخش پنجم: عظمت قرآن (آیات ۲۱ و ۲۲)
در پایان، سوره ضمن دلداری به پیامبر (ص) در برابر تکذیبها، تکیهگاه محکم مؤمنان را معرفی میکند:
- بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَّجِيدٌ: بلکه آن (چیزی که تکذیب میکنند) قرآنی با عظمت و بلندمرتبه است.
- فِي لَوْحٍ مَّحْفُوظٍ: که در لوح محفوظ ثبت شده است. (از عالم بالا آمده و از هرگونه تغییر، تبدیل، زیاده و نقصان، و دسترسی شیاطین و کاهنان مصون و محفوظ است.)
جمعبندی نهایی: سوره بروج به مؤمنانی که زیر سختترین شکنجهها (مانند اخدود) بودند، اطمینان میدهد که تکیهگاه آنها قدرتمندترین است. سختیهای دنیوی زودگذر است و ستمگران باید بدانند که خداوند بر همه امور احاطه دارد و عذاب او شدید است، مگر اینکه توبه کنند. ما باید به حقیقت قرآن و عصمت آن از هر خطایی ایمان داشته باشیم.
خدایا، ما را به حقیقت این کتاب بزرگ آسمانی آشناتر کن و در کنف حمایتت قرار بده. یا ارحم الراحمین.
