سوره اعلی: تسبیح پروردگار بلند مرتبه و ریشه اصلی رستگاری

(تحلیل و تدبر در سوره مکی اعلی، صفحه ۵۹۱ و ۵۹۲ قرآن کریم)

بخش اول: کلیات سوره و فضیلت تلاوت

سوره مبارکه اعلی از سوره‌های مکی است و محوریت آن بر صفات و افعال خداوند در هدایت تکوینی و تشریعی، تضمین رسالت پیامبر (ص)، و معرفی ریشه رستگاری یا شقاوت انسان (یعنی ترجیح آخرت بر دنیا) متمرکز است.

فضیلت تلاوت:
- پیامبر (ص) فرمودند: هر کس سوره اعلی را بخواند، خداوند به عدد هر حرفی که بر حضرت ابراهیم، موسی و محمد (ص) نازل کرده، به او عطا می‌کند.
- امام صادق (ع) فرمودند: کسی که سوره اعلی را در فرایض یا نوافلش بخواند، روز قیامت به او گفته می‌شود از هر یک از درهای بهشت می‌خواهی وارد شو.
- امام علی (ع) ۲۰ شب پشت سر هم آن را در نماز می‌خواندند و فرمودند این سوره محبوب پیامبر اکرم (ص) بود.

بخش دوم: هدایت تکوینی بی‌عیب و نقص (آیات ۱ تا ۵)

سوره با دستور به تسبیح خداوند آغاز شده و پنج صفت از صفات او در ربوبیت تکوینی را ذکر می‌کند. تسبیح (پاک و منزه شمردن از هر عیب و نقص) به همه این افعال باز می‌گردد:

سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى: تسبیح کن و پاک بشمار نام پروردگار بلندمرتبه‌ات را.
الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ: همان کسی که آفرید و منظم کرد (نظام بخشید و مرتب نمود).
وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ: و همان کسی که اندازه‌گیری و حد تعیین کرد (تقدیر) پس آن را به اندازه‌اش رساند و هدایت کرد (هدایت تکوینی، مثل هدایت طفل به سینه مادر، یا پرندگان مهاجر به آشیانه).
وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَىٰ: و همان کسی که چراگاه را خارج کرد (رویش گیاهان از زمین).
فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَىٰ: پس آن را به صورت خشک و سیاه رنگ (خار و خاشاک روی هم متراکم شده) درآورد.

پیام تدبری: این آیات نشان می‌دهند که هدایت تکوینی پروردگار بی‌عیب و نقص است. حتی خشک شدن گیاهان (قُصا احوی) نشانه نقص نیست، بلکه جزئی از سهم معینی است که خداوند در دایره حکمت و قدرت خود برای پایان موعد هر موجودی تعیین کرده است.

بخش سوم: تضمین نبوت و ضرورت استمرار تذکر (آیات ۶ تا ۱۲)

پس از هدایت عمومی (تکوینی)، خداوند به هدایت خاص (تشریعی) می‌پردازد و شخص پیامبر را مخاطب قرار می‌دهد:

سنُقْرِئُكَ فَلَا تَنسَىٰ: به زودی ما بر تو قرائت می‌کنیم، پس تو فراموش نخواهی کرد. (تضمین دریافت وحی و مصونیت پیامبر (ص) از نسیان و خطا در ابلاغ).
إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ: مگر آنچه را که خدا بخواهد. (برای اثبات قدرت خداوند و موهبتی بودن این علم و حافظه).
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مَا يَخْفَىٰ: زیرا خداوند آشکار و پنهان را می‌داند. (او آگاه است که چه چیزی باید از طریق وحی به بشر القاء شود).
وَ نُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَىٰ: و تو را برای آسان‌ترین راه (انجام کارهای خیر، ابلاغ و رسالت) آسان می‌کنیم. (تضمین ابلاغ وحی و یاری پیامبر (ص) در تحمل مشکلات).
فَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَىٰ: پس تذکر بده، اینکه این تذکر سودمند باشد. (این تأکید است که تذکر تو یقیناً مفید خواهد بود).

اقسام مردم در برابر تذکر

در مقابل این تذکر، مردم به دو دسته تقسیم می‌شوند:

اهل خشیت (سعید): سَيَذَّكَّرُ مَن يَخْشَىٰ (به زودی متذکر می‌شود کسی که خشیت دارد. خشیتی که همراه با حق‌طلبی است).
اهل شقاوت (شقی):وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (دوری می‌طلبد از آن تذکر، بدبخت‌ترین).
- سرنوشت شقی: الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَىٰ (کسی که وارد آتش بزرگ خواهد شد). ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَ لَا يَحْيَىٰ (سپس در آن آتش، نه می‌میرد و نه زنده می‌شود؛ در میان مرگ و زندگی، دائماً در حال رنج کشیدن است).

نکته: انتظار اصلاح همه مردم نباید وجود داشته باشد، زیرا عامل پذیرش یا عدم پذیرش تذکر در درون خود انسان است.

بخش چهارم: ریشه فلاح و شقاوت در ترجیح دنیا (آیات ۱۳ تا ۱۹)

در سیاق سوم، خداوند به ریشه‌یابی فلاح و شقاوت می‌پردازد:

قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّىٰ: به حقیقت رستگار شد کسی که خودش را تزکیه کرد (پاک‌سازی نفس).
وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّىٰ: و نام پروردگارش را به یاد آورد و به دنبال آن نماز خواند. (نماز، تجلی کامل ذکر و نتیجه مستقیم تزکیه است).
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا: بلکه شما (مردم) زندگی دنیا را ترجیح می‌دهید. (عامل اصلی انحراف از تزکیه و فلاح، ترجیح دنیا بر آخرت است).
وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقَىٰ: در حالی که آخرت هم خیلی بهتر است و هم خیلی باقی‌تر (جاودانه‌تر). (راه حل غلبه بر شقاوت، توجه به باقی بودن آخرت است).
إِنَّ هَٰذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَىٰ: صحفِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَىٰ: قطعاً این (فرمول رستگاری: تذکیه و ترجیح آخرت) در کتب آسمانی پیشینیان (صُحف ابراهیم و موسی) نیز آمده است.

جمع‌بندی سوره: هدایت تکوینی و تشریعی خداوند کاملاً بی عیب و نقص است. اگر کسی از هدایت تشریعی (پیامبر) سرباز می‌زند، به دلیل ترجیح دنیا بر آخرت است، در حالی که این فرمول (تزکیه و ترجیح آخرت) اساس تمام ادیان بوده است.